Anna Gębalska-Berekets: Dlaczego młodzi ludzie popełniają przestępstwa?

Marcin Rau: Wszyscy wychowujemy się w konkretnym środowisku, w jednym kraju – Polsce. Uczymy się podobnych przedmiotów w szkole. Jesteśmy homogenicznym społeczeństwem, ale okazuje się, że jedni reagują na pewne sytuacje zupełnie inaczej niż inni. Dla części nastolatków obowiązek szkolny jest czymś normalnym, dla pozostałych zaś nauka jest przykrym zadaniem do wykonania. Adolescencja, a więc okres między byciem dzieckiem a osobą dorosłą, jest kluczowym czasem kształtującym prospołeczne lub antyspołeczne postawy w życiu. Młodzi ludzie zaczynają dojrzewać, a w ich ciele zachodzą ogromne przemiany – zarówno psychiczne, fizyczne, jak i seksualne. To one powodują, że pewne cechy i emocje zaczynają się formować. Znajdują zatem odzwierciedlenie w świecie zewnętrznym i mogą się w różny sposób objawić, np. agresją, przemocą czy też podejmowaniem ryzykownych zachowań. Generalnie jest tak, że młodzi ludzie poszukują swojej tożsamości i systemu wartości, do którego mogliby się odwołać.

Czy płeć ma wpływ na przestępczość?

Większość przestępstw jest popełniana przez chłopców. To u nich dominują zachowania agresywne. Przyczyna tkwi w rozwoju psychicznym i fizycznym. Pokazywanie odwagi jest związane z częstszym podejmowaniem zachowań ryzykownych, ale te działania są związane z wejściem na drogę przestępstwa. Chłopcy w okresie dojrzewania są również bardziej skłonni do demonstrowania dorosłości, mimo że mentalnie są jeszcze dziećmi.

Czy z przestępczości się wyrasta?

Są młodociani przestępcy, którzy w okresie od 15. do 17. roku życia są w szczycie swojej przestępczej działalności. Następnie, wraz z osiągnięciem wieku dorosłego (24-25 lat), stabilizują się i schodzą z drogi niezgodnej z prawem. Zaczynają cenić potrzeby społeczne, poczucie przynależności do społeczeństwa, pragną zarabiać pieniądze w sposób legalny. Działania antyspołeczne przestają być dla nich atrakcyjne. Jest też druga grupa. Oni są kryminalistami prawie przez całe swoje życie. Rozwijają przestępczą „karierę”, nabywają nowych wzorców, werbują nowych członków, rozszerzają przestępczą działalność na inne miasta i kraje.

Jaki jest wpływ środowiska rodzinnego na przestępczość nieletnich?

Znaczenie roli środowiska rodzinnego w etiologii przestępczości jest bardzo silne, zwłaszcza w odniesieniu do przestępczości nieletnich. W rodzinie dziecko rozwija się emocjonalnie, uczy się wrażliwości, postaw etycznych i afirmacji dobra. Rodzina przekazuje również wzory kulturowe społeczeństwa. Około 60% młodocianych przestępców ma nerwowych, wybuchowych, gwałtownych, nieopanowanych rodziców, zmagających się z uzależnieniami, m.in. od alkoholu. Młodzi ludzie uczą się życia, obserwując starszych. Jeśli w ich domu rodzinnym jest nadmierna kontrola, stosowanie przemocy, brak zaufania, przemoc fizyczna lub psychiczna, to jest bardzo duże prawdopodobieństwo, że dziecko tylko agresją będzie rozwiązywało różne trudne sytuacje. Ponadto traumy rodziców, także w pełnych rodzinach, sprawiają, że są one przenoszone na dzieci. Młodzi ludzie nie wiedzą, jak radzić sobie z emocjami. Widzą też kontrast między tym, co deklarują rodzice, a tym jak w rzeczywistości postępują. Jeśli nastolatek słyszy od matki lub ojca, aby się dobrze uczył, wykonywał obowiązki, a jednocześnie widzi, że żadne z rodziców nie podejmuje prospołecznych zachowań, pije alkohol, wulgarnie się wyraża, to zacznie szukać autorytetów wśród rówieśników. To oni zaczną zaspokajać jego potrzeby bezpieczeństwa, szacunku i akceptacji. Potęgujące się negatywne emocje wyniesione z domu dziecko przeniesie na drugiego człowieka.

Przestępczość środowiskowa także niejedno ma imię.

Wartości przekazywane w rodzinie i szkole nie zawsze ze sobą współbrzmią. Szkoła powinna być miejscem, które socjalizuje młodych ludzi, ale nie zawsze tak jest. Zbyt duże wymagania lub ich brak, faworyzowanie czy potępianie ucznia przez nauczyciela oraz agresja uczniów względem niego – to najczęstsze powody przestępczości nieletnich.

Jakie przestępstwa najczęściej popełniają nieletni?

To głównie udział w bójkach, pobiciach, kradzieże. Popularnym środkiem wypowiedzi i kontaktu z drugim człowiekiem stał się internet. Zastraszanie, wyzywanie kogoś, podszywanie się pod inną osobę, groźby – te zachowania w sieci pozwalają się młodemu człowiekowi dowartościować i dać upust negatywnym emocjom.

Czy przestępczość wśród nieletnich rośnie?

W naszym kraju spada. Związane jest to z poprawą warunków materialnych i zmniejszeniem się poziomu bezrobocia. W ostatnich latach nieznacznie jednak wzrosła przestępczość internetowa.

Nieletni może odpowiadać karnie?

W Polsce odpowiedzialność karną ponosi się od 17. roku życia. Jedną z zasad prawa karnego jest to, że bycie nieletnim stanowi okoliczność wyłączającą winę. To jednak nie oznacza, że ktoś, kto ma mniej niż 17 lat, nie poniesie odpowiedzialności karnej przed sądem. Są określone przestępstwa, za które ponosi się odpowiedzialność karną nawet po ukończeniu 15. roku życia.

Za które z nich nieletni po ukończeniu 15 lat może odpowiadać na podstawie Kodeksu karnego?

Są to: zabójstwo, gwałt ze szczególnym okrucieństwem, wyrządzenie drugiej osobie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Wszystko jednak zależy od warunków osobistych danej osoby, tego, czy podjęte wcześniej środki okazały się skuteczne. Ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich kładzie główny nacisk na to, aby nie szukać rozwiązań w karaniu za określone czyny, ale redukować demoralizację wśród nieletnich przez resocjalizację. Istotą dobrej resocjalizacji jest to, że dajemy osobie szansę na zmianę. Uczymy młodych ludzi tego, że przestępstwo nie jest czymś właściwym, że możemy rozwijać swoje zdolności i kompetencje na pewnym poziomie zgodnym z prawem.

Czy osoby nieletnie, które dopuściły się przestępstw, odpowiadają samodzielnie przed sądem?

Nieletni odpowiadają przed sądem rodzinnym, a przed sądem karnym jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Sąd orzekający w sprawie nieletniego stosuje wobec niego środki wychowawcze lub poprawcze. W wyjątkowych przypadkach nieletni po ukończeniu 15. roku życia może także odpowiadać karnie.

W jakich sytuacjach?

Gdy popełnił czyn określony w art. 10 Kodeksu karnego, m.in. zamach na prezydenta RP, zabójstwo, spowodowanie katastrofy w ruchu lądowym lub lotniczym, gwałt zbiorowy lub kazirodczy, popełnił czyn karalny z osobą pełnoletnią i konieczne jest łączne rozpatrywanie sprawy oraz był sprawcą czynu karalnego, będąc nieletnim, ale postępowanie zostało wszczęte po ukończeniu przez niego 18. roku życia. O ponoszeniu przez nieletniego odpowiedzialności karnej niczym osoba pełnoletnia decyduje sąd.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Społeczna odpowiedzialność nauki II – Popularyzacja nauki”.

Marcin Rau analityk, karnista z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Społeczna odpowiedzialność nauki II – Popularyzacja nauki”.