Ksiądz Augustyn Łosiński, 47-letni wykształcony i utytułowany kapłan, rozpoczynając posługę pasterza diecezji kieleckiej w 1910 r., stał przed wieloma wyzwaniami. Rozległa terytorialnie diecezja licząca blisko 100 tys. wiernych, mieszkających na ponad 9 tys. km², z 243 kościołami parafialnymi potrzebowała pasterza. Ludność głęboko odczuwała represje i ucisk rosyjskiego zaborcy. Ucisk i prześladowanie Kościoła, kasaty majątków zakonnych paraliżowały w dużym stopniu działanie duchowieństwa, powodowało to wzrost obojętności, odsunięcie się od religii wielu wiernych. Jeszcze trudniejszy okres nadszedł wraz z wybuchem wojny, gdy rozpoczęła się walka między zaborcami.

Pochodził z Inflant

Bp Łosiński był bardzo dobrze przygotowany do pełnienia posługi biskupiej. Z ubogiego domu rodzinnego w Krywiniszkach w pobliżu Dyneburga (teren dawnych Inflant polskich znajdujący się w tym czasie pod zaborem rosyjskim) wyniósł znajomość ojczystej mowy, wielki patriotyzm, wartości religijne i pobożność na gruncie, których wyrosło jego powołanie do kapłaństwa.
Ukończył Akademię Duchowną w Petersburgu, a święcenia kapłańskie otrzymał w 1892 r. Musiał być księdzem wyróżniającym się i z pewnością jego nieprzeciętne zdolności i pracowitość zadecydowały o tym, że w 1903 r. został rektorem Mohylewskiego Metropolitarnego Seminarium Duchownego w Petersburgu.

Program - odrodzenie życia religijnego

Głównym programem nowego pasterza kieleckiego było ożywienie wiary i życia religijnego diecezji poprzez odnowienie gorliwości religijnej wśród wiernych i kapłanów, działalność społeczną i charytatywną, odbudowywanie oświaty i kultury polskiej. Realizacja tego programu wymagała głębokich zmian i reform. Rozpoczął je od reorganizacji diecezji. W ośmiu dużych dekanatach obejmujących od 30-40 parafii powołał 17 nowych wicedziekanów. Z macierzystych rozległych parafii wydzielił w czasie swojej posługi 22 nowe parafie. W celu usprawnienia zarządzania diecezją rozbudował skład osobowy Kurii i powołał szereg potrzebnych komisji. Dobrami kościelnymi miała odtąd zarządzać Diecezjalna Rada Administracyjna, ochroną zabytków zajmowała się Komisja Artystyczno-Architektoniczna, duszpasterstwem zajmowały się Komisja Liturgii i Muzyki Kościelnej, Wiary i Obyczajów, Wychowania i Młodzieży Pozaszkolnej. Powstała również Komisja Dobroczynno-Społeczna i Akcji Katolickiej, Trzecich Zakonów, Bractw i Stowarzyszeń Religijnych. Powołane Komisje odpowiadały ściśle reformowanym dziedzinom, które leżały na sercu bp. Łosińskiemu. Działające na terenie diecezji kościelne bractwa, stowarzyszenia miały być odtąd ukierunkowane na działalność religijną i społeczną.
Biskup potrzebował dobrze przygotowanych, wykształconych kapłanów, którzy podejmą wszechstronną pracę duszpasterską, zmierzą się z aktualnymi potrzebami, wyzwaniami społecznymi i duchowymi. Z tą myślą po wojnie biskup kielecki podjął się rozbudowy i przebudowy Wyższego Seminarium Duchownego w Kielcach. Od ul. Wesołej dobudowano skrzydło, które mieściło salę gimnastyczną, na pierwszym piętrze pokoje dla diakonów, na drugim - kaplicę. Dążono do podniesienia merytorycznej wiedzy, przyjmowano kandydatów po maturze. W 1922 r. Biskup otworzył przy seminarium liceum. Egzaminy maturalne miały być zdawane przez uczniów eksternistycznie w szkołach państwowych. Zdolniejszych księży wysyłał na zagraniczne studia, by zdobyli jak najlepsze wykształcenie i doświadczenie. Do pracy duszpasterskiej, społecznej i charytatywnej zaangażował zgromadzenia zakonne. Dla kapłanów, w zależności do pełnionych przez nich zadań, powołał szereg związków: Związek Księży Prefektów, Misjonarzy, Rekolekcjonistów, Pomocy Kapłanom w Potrzebie. W 1918 r. założył drukarnię „Jedność” a rok wcześniej - pismo „Ojczyzna”. Bardzo ważny był Związek Księży „Praca”. Dla księży zorganizował kursy społeczne.

Przyciągał młodych do Boga

Bp Łosiński pokładał wielkie nadzieje w młodzieży. Do nich skierował słowa podczas ingresu „Pierwsze miejsce w mym sercu noszę dla młodzieży, bo ona przyszłością naszą (…) pragnę, abyście olśniewały naród kwiatami cnót, bo cnoty wielkie naród odrodzą”. Pracę duszpasterską z młodzieżą miały koordynować powołane w 1918 r. przez biskupa: Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Diecezji Kieleckiej, Sekretariat Pracy Katolickiej w Diecezji Kieleckiej oraz od 1931 r. - Diecezjalny Instytut Akcji Katolickiej. Organem prasowym AK była „Gazeta Tygodniowa”, która służyła ewangelizacji środowisk młodzieżowych robotniczych i wiejskich. Najważniejszą w odpowiedniej formacji młodego pokolenia była katechizacja. Bp Łosiński doskonale zdawał sobie sprawę z zapóźnień w rozwoju intelektualnym młodych i fatalnego stanu oświaty wskutek celowej polityki zaborcy. Należało więc dążyć do wprowadzenia na szeroką skalę katechizacji zarówno młodzieży, dzieci przygotowujących się do Pierwszej Komunii, jak i dorosłych. Zgodnie z dekretem papieża Piusa z 1911 r. do Pierwszej Komunii miały przystępować dzieci, które dostatecznie były przygotowane do sakramentu Eucharystii. Religijnemu wychowaniu młodzieży służyć miały licznie zakładane stowarzyszenia, bractwa, organizacje katolickie, zwłaszcza wspomniana Akcja Katolicka. W czasie rządów bp Łosińskiego działało 400 oddziałów różnych organizacji katolickich, w których łącznie skupiało się 11 tys. młodzieży. Mogły one liczyć na materialne i modlitewne wsparcie biskupa. Katolickie wychowanie młodzieży powierzał nie tylko księżom, ale również zgromadzeniom zakonnym, zwłaszcza sprowadzonym przez biskupa salezjanom w 1917 r., którzy utworzyli szkołę rzemieślniczą.

Pieszo przemierzył diecezję

Pasterz diecezji kieleckiej cenił sobie wizytacje parafii. Mógł bezpośrednio spotkać się z wiernymi, przemawiać do nich, nauczać ich, napominać i podnosić na duchu. Była to okazja do przekazania prawd moralnych, nauki Kościoła, używał swego autorytetu, by osobiście przestrzec wiernych przed organizacjami wrogimi Kościołowi. Ks. Stanisław Fert - autor opracowania o bp. Łosińskim, wydanym na 140. rocznicę jego urodzin w 2007 r., napisał, że nie żałował sił ani zdrowia na odwiedziny parafii, a przecież wszystkie wędrówki odbywał pieszo. W czasie swego pasterzowania obszedł kilka razy swoją diecezję, odwiedzając każdą parafię od dwóch do trzech razy. Przykładał dużą wagę do właściwego zarządzania parafią przez księży, kontrolował stan kościołów i parafii, napominając w razie konieczności kapłanów. Niewątpliwie wizytacje, którym towarzyszyły spotkania z różnymi warstwami społecznymi, odwiedzinami zakładów, fabryk, warsztatów przyczyniało się do umocnienia i odrodzenia życia duchowego w parafiach i ewangelizacji.

Chciał mieć gorliwych kapłanów

Od zaangażowania, oddanej posługi kapłanów zależała przecież przyszłość Kościoła kieleckiego. Z jednej strony biskup dbał wykształcenie i przygotowanie formacyjne młodych kapłanów w kieleckim seminarium, z drugiej ożywiał i mobilizował duchowieństwo pracujące w parafiach. Dążył do pogłębienia życia duchowego kapłanów i pragnął, by odnaleźli w służbie najwyższą godność. Potępiał rutynę w duszpasterstwie i posłudze, zobojętnienie, zlaicyzowanie i materializm. Wzorem miał być ksiądz czerpiący siłę z Eucharystii i modlitwy, zaangażowany duszpastersko i wrażliwy na sprawy społeczne. We wskazaniach do księży podkreślał wagę kaznodziejstwa. Kazanie miało być przemyślane i ciekawe, jasne i zwięzłe, miało stanowić rozwinięcie i wyjaśnieniem Ewangelii oraz okazję do utrwalenia prawd moralnych. Przestrzegał księży przed wykorzystywaniem ambony do głoszenia poglądów politycznych, partyjnych. Biskup wprowadził comiesięczne Adoracje Najświętszego Sakramentu dla księży kieleckich i większych ośrodków duszpasterskich. W 1934 r. zwołał Kongres Eucharystyczny do Jędrzejowa. Uroczystości, będące manifestacją wiary, zgromadziły 80 tys. wiernych, kilku biskupów i 150 kapłanów. Troszczył się również o rozwój pobożności maryjnej.
Dbał o piękno śpiewu kościelnego i muzyki liturgicznej, która w momencie objęcia przez niego posługi była na niskim poziomie oraz o coraz lepsze, fachowe przygotowanie organistów do wykonywanego zawodu. Ukoronowaniem tych starań było otwarcie Biskupiej Szkoły Organistowskiej oraz ustanowienie Komisji Liturgii i Muzyki Kościelnej (1929) i Związku Chórów Kościelnych Diecezji Kieleckiej (1936).
Dostrzegał zalety prasy w dziele ewangelizacji. Postulował, by każda rodzina katolicka czytała pismo katolickie. Obowiązkiem zaś każdego proboszcza była promocja pism katolickich w parafii. Najważniejszym tytułem związanym z AK była założona z inicjatywy bp. Łosińskiego „Gazeta Tygodniowa”. Zaczęła wychodzić w 1930 r. Formacji kapłanów służył „Przegląd Diecezjalny” ukazujący się od 1911 r.

Biskupia działalność społeczna i oświatowa

W opinii biskupa działalność społeczna miała być prowadzona w sposób systemowy i zorganizowany poprzez stowarzyszenia kościelne, choćby przez Sodalicję Mariańską, Bractwa Różańcowe, Krucjatę Eucharystyczną, Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary oraz powołaną w 1931 r. Akcję Katolicką. Biskup zachęcał do ukierunkowania istniejących wspólnot przy parafiach na konkretną pracę społeczną, by docierały one z Ewangelią do różnych środowisk. Aby przygotować świeckich do tego zadania, prowadzono odpowiednie kursy w różnych częściach diecezji. Takie działania przynosiły rezultaty, np. łącznie w Akcję Katolicką w 1934 r. zaangażowanych było już 15 722 osób, głównie była to młodzież. Wielką troską otoczył bp Augustyn Łosiński oświatę ludową, powołując Diecezjalny Fundusz Edukacyjny. Z jego inicjatywy postała w 1919 r. przy klasztorze Sióstr Norbertanek w Imbramowicach szkoła rolnicza, w 1923 r. otworzył Katolickie Gimnazjum Męskie im. św. Stanisława Kostki, w 1926 r. Seminarium Nauczycielskie Żeńskie im. Królowej Jadwigi. Seminarium to przekształcono w gimnazjum żeńskie.

Charytatywne zaangażowanie

Biskup kielecki miał zasługi w pracy na rzecz ubogich i potrzebujących. Niektóre organizacje powołane przez niego, służą diecezji do dziś. Los wielu diecezjan, zwłaszcza po wybuchu wojny, był bardzo ciężki. Sam biskup był prezesem kieleckiego Towarzystwa Dobroczynności, w którym zaangażowanych było wielu miejskich filantropów. Z inicjatywy biskupa działało w mieście szereg organizacji charytatywnych: komitet dożywiania dzieci szkolnych, kuchnia dla ubogich. Zakładał ochronki (sam sfinansował ochronkę dla sierot wojennych). Podczas kryzysu ekonomicznego, kiedy szerzyło się bezrobocie i głód, powołał diecezjalny Związek Towarzystw Dobroczynności „Caritas”, działający charytatywnie na różnych płaszczyznach. Biskup założył także dom noclegowy dla bezdomnych i podróżnych oraz schronisko dla bezdomnych niewiast i staruszek.

Gorący patriota

Przeciwnicy bp. Łosińskiego zarzucają mu krytykę i niechęć do Józefa Piłsudskiego, stawiają go w obozie sympatyków endecji. Przede wszystkim biskup zwalczał konsekwentnie idee socjalistów - wrogie Kościołowi i jego nauce. Warto jednak podkreślić patriotyzm biskupa kieleckiego, jego nieugiętą postawę wobec nacisków politycznych. Chronił Kościół przed zaangażowaniem i wykorzystaniem politycznym. Podkreślał, że prawdziwa służba Ojczyźnie to obowiązek obywatelski, ale ma opierać się na fundamencie wiary. W listach pasterskich i w nauczaniu nawoływał do poświęcenia i pracy na rzecz Ojczyny najpierw w czasie I wojny światowej, potem podczas powstań śląskich, kiedy z całą mocą apelował o pomoc walczącym. Podczas wojny z bolszewikami w 1920 r., razem z biskupami polskimi przeznaczył wyroby ze srebra i złota dla skarbu państwa. Całe jego zaangażowanie, działalność społeczna, oświatowa, charytatywna była służbą Kościołowi, narodowi i Polsce.
Bp Augustyn Łosiński zmarł 27 kwietnia 1937 r. Jego ciało spoczęło w grobowcu w krypcie biskupów kieleckich. Podwaliny pod organizację duszpasterstwa i reformy, jakie niestrudzenie przez wszystkie lata prowadził, pozwoliły przygotować i umocnić Kościół kielecki przed nocą okupacji, która rozpoczęła się za dwa lata.

W następnym numerze sylwetka Grażyny Dereń, doradcy życia rodzinnego, apostołki trzeźwości.